Dilimizdeki ikilemelerin hiçbir dilde görülmeyen derecede zengin olduğu tartışmasız bir gerçektir.

İkilemeyi kuran sözcüklerin genel özelliklerinin başında ses benzerliği, dana doğrusu ses uyumu, ses güzelliği gelmektedir. Ses benzerliği, anlatım zorunluluğu ile birlikte, ikilemeyi kuran endüstriyel büyük etkendir.

.

İkilemelerde Ses Benzerliği

İkilemelerin oluşturulmasında, ses benzerliğinin ses güzelliğinin önemi ve etkisi büyüktür. İkilemeleri meydana getiren sözcüklerin genelinde, önseste veya sonseste ses benzerliği mevcuttur. İkilemelerde ses benzerliği, ses uygunluğu kuralı vardır. Anlatımı güçlendirmek için, ikileme kurulurken ya aynı sesi veren aynı sözcük tekrar edilir, yahut sesleri birbirine yakın olan birbirini andıran sözcükler yan yana kullanılır. Kısacası Türk düşüncesi, ikilemeleri kullanırken bir çeşit kafiye arar.

A. Önseste Benzerlik

İkilemelerdeki Önsesteki Benzerlik, ikilemeyi kuran sözcüklerin başındaki ünsüzlerin benzeşmesiyle sağlanır.

Selam sabah, kör kütük, kış kıyamet, çul çaput, bağ bahçe, düğün dernek, yalan yanlış, zar zor vb.

B. Sesteki Benzerlik

İkilemelerde son sesteki ünlü veya ünsüzlerin ses bakımından bir çeşit kafiye sayılır. İkilemelerde sonses benzerliği, genellikle son ek benzerliği ile sağlanır.

Sonsesteki Benzerlik: az buz, giyim kuşam, ayrı gayrı, dirlik düzenlik, akça pakça vb.

Son Ekteki Benzerlik:  gelen giden, sarmaş dolaş, sıkış tıkış, allak bullak vb.

İkilemelerdeki Sözcükler Arası Ünlü Kuralları:

Aynı sözcüklerden kurulan ikilemelerin genelinde özellikle yansımalarda, birinci sözcüğün ilk hecesinde “a” sesi bulunuyorsa, ikinci sözcüğün ilk hecesinde “u” sesi bulunur: Şapur şupur, takır tukur, hatır hutur, şakır şukur, cart curt, zart zurt, haşır huşur vb.

Bu kural ince sıralı ünlülerde de yürütülür. Tek tük, kem küm, eğri büğrü, efil üfül vb.

İkilemeyi kuran farklı sözcüklerden birisinin ilk hecesinde, özellikle kalın, düz, dar ünlü varsa bütün hecelerde ve öteki sözcükte de kalın, düz, dar ünlü bulunur. Sıkı fıkı, ıvır zıvır, pılı pırtı vb.

Sayıca Eş Heceli İkilemelerde Ünsüz Dizisi:[1]

Türkçe’de sayıca eş heceli ikilemelerde bazı ünsüz dizileri tespit edilmiştir. Bunlardan bazıları şunlardır:

Boy bos, huy hus (y –s ), çör çöp (r –p), torun tosun (r –s), belek bebek (l –b), delik deşik (l –ş), sat pat (s – p), kaba saba (k – s), şeş beş (ş –b).

İkilemelerde Kalıplaşma:

Uzun zamanlardan beri birlikte kullanılan ikilemeler birkaç bakımdan kalıplaşmış sözcüklerdir. İkilemelerdeki kalıplaşma o kadar kesindir ki ikilemelerde kullanılan sözcüklerin sırası değiştirilemez, bazıları da tek başlarına yaşayamaz:

Tek tük, eski püskü, çoluk çocuk, eğri büğrü vb. bu ikilemelerde; tük, püslü, çoluk, büğrü sözcükleri tek başlarına bir anlam ifade etmezler ve kullanıldıkları sözcüklerle aralarında bir kalıplaşma söz konusudur.

Bunlardan başka her iki sözcüğü de tek başına kullanılamayan ikilemeler bulunmaktadır:

Didik didik, allak bullak, mırın kırın, karman çorman vb.

İkilemelerde Sıra Kalıplaşması:

İkilemeleri oluşturan sözcükler arasında kesin bir kalıplaşma söz konusudur. İkilemeyi oluşturan sözcükler arasında yer değiştirme yapılamaz. İkilemeleri oluşturan sözcükler arasında yer değiştirme yapılırsa kalıplaşma bozulur, dolayısı ile ikilemelerde ortadan kalkar.

Karı koca yerine koca karı denemez. Aynı şekilde kış kıyamet, kol kanat vb ikilemelerde de bu kural söz konusudur.

Ancak bazı istisna kelimeler söz konusudur: büyüklü küçüklü, dayalı döşeli, ikilemelerinde olduğu gibi.

İkilemelerde Kalıplaşmayı Perçinleyen Etkenler:

Kalıplaşmayı perçinleyen belli başlı birkaç etken bulunmaktadır. Bir ikilemede birden fazla etkenin bir arada bulunması da mümkündür.

a. İkilemelerde Az Heceli Sözcüğün Önce Gelişi:

Bu kuralda ikileme oluşurken az heceli sözcük ikilemenin başında, çok heceli sözcük ise ikilemenin sonunda bulunmaktadır. Çok heceli sözcüğün öne alınmasıyla ikileme kurulamaz. Örneğin:

Çul çaput, kör topal,kul kurban, kör kütük, dal budak, bağ bahçe vb.

b. İkilemelerde Ünlü İle Başlayan Sözcüğün Önce Gelişi:

İkilemelerde ünlü ile başlayan  sözcük ünsüz ile başlayan sözcükten genelde önce gelir.

Akça pakça, el pençe, er geç, ekip biçmek, eksik fazla vb.

Ayrıca ikilemelerde özellikle ünlü ile başlayan sözcüklerin çoğunda geniş, kalın, düz ünlünün başta bulunduğu görülür: ana baba, aslı faslı, açık saçık vb.

c. İkilemelerde Türkçe Sözcüklerin Önce Gelişi:

İkilemelerde çoğunlukla Türkçe sözcük başta, yabancı sözcük sonda kullanılır:

Güçlü kuvvetli, aç biilaç, kış kıyamet, eksik fazla vb.

“akıllı uslu” veya “uslu akıllı”, “gönül hatır” veya “ hatır gönül” gibi ikilemelerde ise b ve c kurallarına göre iki etken arasında kalarak her iki şekilde de kullanılan ikilemeler bulunmaktadır.