|
Sağlam bir cümlede kelime ve kelime grupları ile ögeler arasında uyum vardır.
Cümledeki ögeler arasında veya kelime grupları arasında bazen dil kurallarının
bilinmemesinden kaynaklanan uyumsuzluklar görülür. Bu uyumsuzluklar
genellikle, özne-yüklem uygunsuzluğundan, nesne-yüklem uyumsuzluğundan ve
tamlama yanlışlarından kaynaklanır.
Erbay ve Gürdal bu yıl sınava girecek.
"Karahanlı Türkçesi, XIV. yüzyılda gelişerek, Cengiz Han'ın ikinci oğlunun adı
ile Çağatay devletini kurarak, Çağatay Türkçesi ismi altında, Çağatayca ve
edebiyatını meydana getirir."
Resmi ve İş Mektupları (Resmî Mektuplar ve İş Mektupları)
"Hangi tür konuşma olursa olsun herhangi bir konuşmada başarılı olmak için bir
takım hazırlıklar yapmak ve bazı kurallara uyulmalıdır."
ne.......ne bağlama edatı kullanılan cümlede yüklem olumsuz olursa anlatım
bozukluğu meydana gelir:
Çocuğun ne annesi yokmuş ne babası.
"Dahası, ne o nezahet ve nükte ne de edep ve terbiye artık kalmamış; argo,
yerini yavaş yavaş küfürlere bırakmıştır."
Nesne alması gereken (geçişli) fiilden önce nesnenin kullanılmaması hâlinde,
nesne-yüklem uyumsuzluğu olur. Sıralı veya bağlı cümlelerde geçişsiz (nesne
almayan) fiili takip eden cümlenin geçişli (nesne alan) fiille kurulması
hâlinde nesne mutlaka kullanılmalıdır:
Trafik kurallarına uyun, (uymayanları) uyarın.
Herkes uyanıkken siz uyumayın, (uyuyanları) uyandırın.
Sıfat tamlamalarında sıfat ile nitelenen veya belirtilen isim arasında anlam
bakımından mutlaka bir uyum olmalıdır:
Bunlar akıllı işlerdir. (akıllı sıfatı, iş ismine uygun değildir)
Geçen yıl sıfır kollu elbiseler modaydı.(kolsuz elbise)
Sıfır hatayla projesini tamamladı. (Projesini hatasız tamamladı.)
Sıfatların veya zarfların derecesini göstermek üzere kullanılan çok, daha, en,
pek gibi zarfların yerine korkunç, dehşet, inanılmaz, felâket, müthiş gibi
olumsuz anlamlı kelimelerin kullanılması yanlıştır:
Babam manyak para gönderiyor.
Korkunç güzel bir programdı. (korkunç olan güzel değildir)
Şarkılarınızı inanılmaz güzel buluyorum.
Müthiş konserimize bekliyoruz. (müthiş: dehşetli, korkunç)
Birkaç, her, herhangi bir gibi kelimeler veya sayı isimleri sıfat tamlamasının
tamlayanı olursa isim mutlaka teklik olmalıdır: birkaç iyi adam, her zaman,
herhangi bir anlayış; iki masa, beş öğrenci, bin konut gibi.
Beşevler, Çifte Minareler, Kırk Haramiler, Üç Kuyular, Üç Silâhşorlar, Yedi
Cüceler gibi özel isim hâline gelenler müstesnadır.
İsim tamlamaları ve sıfat tamlamalarında eksik unsurların bulunması da
uyumsuzluktan kaynaklanan anlatım bozukluklarına sebep olur:
 |
içerik 
